Ercümend ÖzkanGenelKavram

Hümanizm ve İslam

İnsanı İslâm’dan başka azîz eden bir şey de yoktur. Eğer olsa idi, İslâm’dan gayrı düşüncelerle kendi hayatlarına düzen verenleri azîz bulurduk. Onların zilletleri, onlara benzemeye çalışanları da zillete düşürerek sürüp gelmiştir. Bütün izzet ancak Allah-ı Azimüşşânındır.

İktibas Dergisi Şubat/458/Ercümend Özkan/ Laiklik Demokrasi ve İslam/ 68

Hümanizm, insanı konu edinip ondaki temel niteliklerin geliştirilmesini amaçlayan düşünsel eğilimlerin tümü için kullanılan genel bir isimdir. Temelde insanı ele almakla birlikte, insanı en üstün tutan ve insan üstü bir Varlığa yer tanımayan bu felsefede, her şey insan içindir ve insan tarafından üretilir. Bu üretim, hem fikrî hem de maddî üretimi, siyasi, sosyal ve hatta dinî(!) her şeyi kapsar. Hümanizmde din de insan için, insan tarafından, onun bir ihtiyacı olarak ortaya konulur. Eski Yunan ve Roma kültüründen kaynaklanan bu felsefe, en canlı günlerini hıristiyanlığın ilk yıllarında göstermekle birlikte kısa zaman içinde putperest kültürle meczolarak asıl kaynağına, Yunan ve Roma kültürüne yöneldi. Ve İsâ(a.s.)’ın mesajından aldığı hızını paganist kültürün kontrolüne verdi.

Auguste Comte’un düşüncesinde insanlık dini, Schiller’in dilinde her türlü bilginin insan tabiatına ve onun ana ihtiyaçlarına bağlı olduğunun ileri sürüldüğü bir öğreti olarak, her türlü metafiziği reddeden düşünce biçimini alan hümanizm, günümüzde gerek maddî gerek manevî yönden insan kişiliğine saygı duyma, insanı azîz bilme manasına gelmekte ve hatta insanın üzerinde bir başka azîz bilmemenin adıdır.

Hümanizm’e göre bütün değerler insan tarafından konulur, insan için konulur ve insan koyduğu için de değerlidir bu değerler. Ne tür kıymet hükmü olursa olsun meğer ki insan koymuştur, o halde değerlidir. Bir bakıma değerlilik ile değersizliğin birlikte değerli bulunması, hümanizmin dışlamadığı bir düşüncedir. Söz yerinde ise, yüzer-gezer değerler sistemi geliştirmeyi amaçlayan, her an değişmeye tâbi bulunan, yeter ki insan tarafından konulsun da ne konulursa konulsuna değer veren, başka hiçbir şeyi göz önünde bulundurmadan insana ve insandan sâdır olana değer veren düşünce tarzına hümanizm denilmekte, hümanizm denildiğinde bu algılanmaktadır. Yine söz yerinde ise şayet -ki biz yerinde buluyoruz- insanın tanrılaştırıldığı bir düşünce sistemidir.

İnsanın üzerinde bir başka azîz kabul etmeyen bu sistem, kendini Batı medeniyetinin inşasında göstermiş ve eseri ile bütün insanlığa acılar, kaoslar getirmiştir. Batı’nın güdümündeki bugünkü dünya bir bakıma hümanizmin eseri sayılabilir. İnsanlıkta bıraktığı damak tadı hiçte hoş değildir. Acımsı, kahredici, zehir gibidir. Hemen bütün ülkeler bu tadı damaklarında hissetmektedirler. Ve kimileri ile başlayan uyanma sonucu Batı’nın hümanist dünyasından sür’atle uzaklaşma başlamıştır. Kimisi toplum olarak, kimisi de ferd olarak canını alıp başka dünyalara atmak için çırpınmaktadır. Sade isimlerden, ünlü isimlere kadar niceleri bu bunalımdan kurtulmaya, kendilerine insanlıkları ile bağdaşacak bir dünya bulmaya çalışanların sayısı her geçen gün artıyor.

Öyle görünüyor ki insan, insan için insandan kalkarak başlayan saadeti arama işinde insanı aşamadığı, insan üstünde bir Varlığa ulaşamadığı için çaresiz kalmıştır. Bütün yaptıklarıyla insana ancak acılar, mutsuzluklar, bahtsızlıklar miras bırakabilmiştir.

İnsan elbette bir gerçektir. Lâkin gerçeklerin tümü olmadığı gibi en büyüğü de değildir. O, kendini aşmadıkça, Yaratan’ına ulaşmadıkça, O’nunla sağlam bağlar kuramadıkça bahtsızlığını yenememiştir. Tarih bunun örneklerinin, her ülke ve her kavimde hikâyesini anlatan sayfalarla doludur. Bir bakıma tarih, bunu anlatan kitaptır.

Biz görüyor ve inanıyoruz ki insan gerçekten değerlidir. Lâkin değerlilerin en değerlisi değildir. İnsan büyüktür, lâkin en büyük değildir. Belki yaratılmışların en büyüğüdür(Tin 95/4), en azîzidir. Bu itibarla Allah, Kur’an’ın çoğu âyetinde “Yâ Eyyühennâs!.” (Ey İnsanlar!.) diye hitab etmektedir. Sözüne başlarken, yarattıklarından en azîzi olan insanı muhatab almakta, ona hitab ederek, insan olarak yaratılmışlığının gereğini yerine getirebilmesi için gönderdiği peygamberlerle ona mesajını iletmektedir. İnsan neye inanacak, nasıl inanacak, neyi iyi bilecek, neyi kötü bilecek? Bunu kendiliğinden koymaya kudreti bulunmayan insana bunu öğretiyor Yaratan.

İnsanın kendini bilmesi, kendinin ne kadar olduğunu bilmesi manasına da geliyorsa -ki öyledir- o takdirde kendi üzerindekini bilmesi de aynı cümleden mütalea olunmak gerekir ve mes’uliyet daha alt düzeydeki yaratılmışları bildiği gibi, kendini Yaratan’ı da bilmesini içine alır.

Hümanizm, varlıklar içinde insanı azîz bilip, yalnızca onu yüceltirken, her türlü tavır ve düşüncesine kudsiyet izafe ederken esastan yanılmaktadır. Zira, insanı yaratan varlığı -Allah’ı- görmezlikten gelmektedir. Azîzlerin azîzi Allah’ın yerine onun eserlerinden birini koymakla esas yanlışını yapmaktadır. İnsan azîz ise -ki azîzdir- bu azîzlik kendisini Yaratan’ın onu beğenip yaratmasından, yani Yaratıcı’dan gelmektedir. Öyle ise gerçek izzet  azîzlik- Yaratıcı’dadır. O’nun azîzliğidir ki başka azîzler de bulunmasına imkân bahşetmiştir.

Hümanizm insandan yüce tanımazken, İslâm Allah’tan yüce tanımaz. Hümanizm insanı ilahlaştırırken, İslâm Allah’ı ilah bilir. Temeldeki bu ayrılık, bakış açısı farklılığı, sonuca kadar kendini göstererek sürer gider ve başka başka fakat birbirlerinden ayrı dinler oluşturur. Biri hümanizmin oluşturduğu bâtıl din, insanları huzursuz eden, kaoslara sürükleyen ve bir türlü sağlam temeller üzerinde zemin oluşturamayan, heyelanlı arazi gibi üzerindekileri tedirgin ederken; diğeri, yani Allah’ın ilah bilindiği İslâm, oynamayan bir zemin üzerinde sapasağlam yapılar, düşünceler, tavırlar ortaya çıkmasına ve insanlık sürdükçe de geçerliğini sürdüren gerçeklerin hakimiyetinin insanlığa huzur ve saadet bahşettiği iki ayrı ve birbirine hiç benzemez dünya meydana getirmektedir.

İnsana insan olarak, Yaratıcı’nın yarattıklarının en güzeli, mükemmeli olarak bakmak hümanizm değildir. İnsandan başka azîz bilmemek, tanımamak ve söz yerinde ise, insanı en yüce bilmektir hümanizm ve ondan daha yüce bir şey bilmemektir. Halbuki İslâm, hem insanı azîz bilmeyi, hem de böylesine azîz bir varlığı Yaratan’ın erişilmez izzetini kabullenmektir.

Temeldeki bu fark, füruğda çok başka farkları da beraberinde getirir. Hümanizm’e göre, en iyiyi yapmakta kaynak olarak insan görülürken, İslâm o insanı Yaratan’ın en iyiyi bildiğini kabullenmeyi gerektirir. Her konuda Yaratan’a hakimiyet tanımak, O’nun hükmüne teslim olmayı şiâr edinmek, O’nun insanlar için gönderdiği düzene göre insanların kendilerini düzene sokmaları gereğine inanmak ve âmil olmak, İslâm olmanın gereği iken hümanist olmanın gereği bu değildir. Bir bakıma insanı ilahlaştıran hümanizm ile Allah’ı ilah ilan eden İslâm, birbirinin tamı tamına tersidir. Birisi İslâm’dır, teslimiyettir; diğeri isyândır, fısktır, şirktir, küfürdür.

Bir Müslümanın hümanist olması, olabilmesi mümkün değildir. Bu mümkün olsaydı, hem müşrik hem de mü’min olmak da mümkün olurdu. İslâm kendini tarif ettiği gibi, hümanizm de kendini tarif ediyor. Bu tarifler çerçevesinde, birini diğerinin içinde görebilmek, barındırabilmek mümkün değildir. Bilinmelidir ki İslâm, yalnız hümanizmle değil, İslâm olmayan hiçbir şeyle -adına ne denilirse denilsin- eş anlamlı olmadığı gibi, esasta benzerliği de yoktur. Bu itibarla da Müslüman yalnızca Müslüman olabilir, aynı zamanda bir başka şey de olamaz. Zira akide, insan fıtratına uygun olarak tek şeye hakimiyet tanımaya müsaittir. Ya insan ilahtır ya da Allah ilahtır. Hem o, hem de diğeri ilah olamaz. Zira, ilah olma -gerçek anlamda- ancak “Tek” olmayı gerektirmektedir. İnsana ise yaraşan, kendini ilah edinmek olmayıp kendini Yaratan’ı, yani gerçek ilah olanı -Allah’ı- ilah edinmektir.

Özetlersek, insan Allah’ın yarattıklarının en azîzidir. Kendisini Yaratan kendisinden elbette daha azîzdir. Kendisi de izzetini, Yaratan’ın azîz yaratmasından iktisab etmiştir. İzzeti ikincil olan, yani asıl izzet sahibinden alan bir azîzin ise en üstün olması, kendisinden üstün bulunmaması söz konusu olamaz. İnsanın gerçek yeri yaratılmışlığıdır. Kendisini Yaratan’ın farkında olması, O’nun ta’lim ve tebliğine kulak vermesi, kendini O’na teslim etmesiyle insan, gerçeğine uygun yerde bulunmuş olur. İnsan izzetini yaratılırken kendisine verilen özelliklere ilave olarak, Rabb’ine teslimiyeti ile kazanır.

Eğer bu teslimiyet yoksa, gerçekleşmemişse, hilkatindeki azîzlik de zillete dönüştür.

İnsanı İslâm’dan başka azîz eden bir şey de yoktur. Eğer olsa idi, İslâm’dan gayrı düşüncelerle kendi hayatlarına düzen verenleri azîz bulurduk. Onların zilletleri, onlara benzemeye çalışanları da zillete düşürerek sürüp gelmiştir. Bütün izzet ancak Allah-ı Azimüşşânındır.

Tags
Daha Fazla

İktibas Çizgisi

İktibas Çizgisi Yönetici

Related Articles

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

İlginizi Çekebilir

Close
Close