GenelYazarlardanYazılar

Sahâbe Kimdir Nasıl Anlaşılmalı?

Sahâbe: Sözlükte “dost ve arkadaş” anlamına gelen “sâhib” kelimesinin çoğuludur. Tekili sahâbîdir. Kadın için sahâbiyye kelimesi kullanılır. “Bir kişiyle birlikte bulunmak, onunla dost ve arkadaş olmak” anlamlarına gelir. Çoğulu sahabe veya ashabdır. (İbn Manzur, Lisanu’l Arap)

Terim olarak, Resulullah devrine yetişmiş, Müslim olarak Muhammed (as) görmüş, O’nun sohbetinde bulunmuş ve Müslim olarak ölmüş olan kimselere sahâbî denilmektedir. (Buhari Fedalu’s Sahabe 1.)

Sâhip ve ashap kelimeleri lugat mânalarıyla Kur’ân-ı Kerîm’de birçok âyette geçmekte, “Arkadaşınızda (sâhibuküm) hiçbir delilik yoktur” (Sebe, 46)

“Arkadaşınız sapmadı ve batıla inanmadı” (Necm, 2) ayetlerinde bu kelimeyi sözlük anlamıyla kullanır.

Kur’an’da belirli bir inancı veya akıbeti paylaşan topluluklar için sıkça kullanılır: Ashâb-ı Cehîm (cehennemlikler), Ashâb-ı Cennet (cennetlikler), (Araf 44, 45)

Ashâb-ı Kehf (mağara arkadaşları) (Kehf 9)

Allah resulünün hicretinden söz edilirken onun arkadaşı (li-sâhibihî), “O ikisi mağarada iken arkadaşına: “Üzülme. Allah bizimledir” diyordu.   (Tevbe 9/40)

Mûsâ (as) ile birlikte Mısır’dan yola çıkan İsrâiloğulları’ndan da “ashâbü Mûsâ” diye söz edilmektedir (Şuarâ 61)

Sahâbî, sahâbe ve ashap kelimeleri İslâmiyet’le birlikte, Muhammed (as) görüp ona iman eden kimseler için kullanılmaya başlanmıştır.  Resulüllah da onlardan bahsederken “Ashabım” diye isimlendirmiştir.

Bu bağlamda, Kur’an da ismi geçen bir tek sâhabî vardır o da Zeyd bin Hârise’dir. (Ahzab 37)

Daha çok tâbiîn döneminde “sâhibü’n-nebî, ashâbü’n-nebî, ashâbü Resûlillâh, ashâbü Muhammed” gibi tamlamalara sık sık rastlanması kelimenin çok erken bir dönemde terim anlamı kazandığını göstermektedir.

Sahâbenin sayısı hakkında kesin bir rakam söylenmemekle beraber çoğu kaynaklar, Muhammed (as) vefatında yüz binin üzerinde sahabî bulunduğunu itdia etmişlerdir.

İslam literatürünü tetvin edenler, “sahâbî”nin tanımı ile ilgili birden çok farklı görüşler beyan etmişler birden çok sahabe tarifi olmakla beraber.  Bu konuda en emşhur olan sunniler tarafından da kabul gören, Hafız İbn-i Hacer el-Askalânî “El-İsâbe” adlı eserinde bu konuyu ele almış, bu konudaki sahih olan görüşleri açıklamış ve meseleyi uzun uzadıya incelemiştir.

İbn-i Hacer bu konuda diyor ki; sahâbî konusunda vâkıf olduğum en sahih tarif şöyledir:

“Sahâbî, Muhammed (as)’e iman (edip), iman ettiği hâlde kendisiyle bir araya gelen ve İslâm üzere ölen kişidir.” (Hicri 773-852 / Miladi 1372-1449 yılları arasında yaşamıştır.)

Sahâbe neden önemlidir?

Allah resulünün vefat etmesiyle birlikte “Sahabe Dönemi” başlamıştır. Bu insanlar ilk başta iman ederken kendi hür iradelerini kullanarak iman etmişler. Yani neye iman ettiklerini ve neyi inkâr ettiklerinin, nelerden vaz geçtiklerinin farkındaydılar! Bugün imanın şekli çok değişik nedenlere bağlı olmakla beraber genel itibariyle çocukluktan bir alt yapı oluşturulmakta, “Sen Müslümansın” diye sürekli telkin edilmekte ‘kişi ne halt ederse etsin’ bu nitelemeyi hep taşımak zorunda! Oysa o ilk nesil, <Kur’an’ın ayetlerinin inişine tanıklık etmişler, canlı bir şekilde gözlemlemişler ve bunu muhafaza edip sonraki nesillere aktarmışlardır. İslam’ı Muhammed (as) gördüklerinden ve anladıklarından hayat şeklini ve ondan anladıklarını insanlara ulaştırmışlar ve daha sonra gelenler açısından İslam’ı anlama ve yorumlamada bulunanlar üzerinde de bu yönüyle büyük tesirler bırakmışlardır. İslam’ın ilk yıllarındaki Mekke döneminde, uğradıkları boykotlar, işkenceler, hicretler ve zorlu mücadeleler (Bedir, Uhud, Hendek gibi) sırasında Allah resulünü yalnız bırakmayarak, mallarıyla, canlarıyla ölüm pahasına, zorluklara katlanmışlar ve dinin neşvünema bulmasında büyük emekleri vardır.

Bu konuyla ilgili Kur’an-ı Kerim’de o ilk nesil için müthiş övgüler vardır. “Muhacirler ve Ensardan öne geçerek ilklerden olanlardan ve onlara iyilikle uyanlardan Allah hoşnut olmuş, onlar da O’ndan hoşnut olmuşlardır. (Allah) onlara içinde sonsuza kadar kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. Büyük kurtuluş işte budur.” (Tevbe 100)

“Muhammed, Allah’ın resulüdür. Onunla birlikte olanlar da inkârda ısrar edenlere karşı şiddetli, kendi aralarında ise merhametlidirler. Onların rükû ve secde ederek Allah’ın lütuf ve rızasını aradıklarını görürsün. Onların belirtileri yüzlerindeki secde izleridir. İşte onların Tevrat’taki örnekleri budur. İncil’deki örnekleri ise filizini çıkarmış, onu kuvvetlendirmiş, kalınlaşmış, gövdesi üzerine dikilmiş, ziraatçıların hoşuna giden bir ekin gibidir. Bu örnek, onunla kâfirleri öfkelendirmek içindir. Allah onlardan iman edip salih amellerde bulunanlara bir bağışlanma ve çok büyük bir mükâfat vadetmiştir.” (Fetih 29)

“Daha önceden Medine’yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olanlar, kendilerine hicret edenleri severler ve onlara verilenlerden dolayı içlerinde bir ihtiyaç (kıskançlık veya rahatsızlık) duymazlar; kendileri son derece ihtiyaç içinde bulunsalar bile onları kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (Haşır 9)

“İman edip hicret eden ve Allah yolunda cihad edenler ile onları barındıran ve yardım edenler var ya; işte gerçek müminler onlardır. Onlar için bir bağışlanma ve bol rızık vardır.” (Enfal 74)

Bunlar gibi daha birçok ayetlerde imanları, fedakarlıkları ve samimiyetleri dolayısıyla övülmüşler, bu davranışlarından dolayı Allah onlardan razı olduğunu bildirilmiştir.

Bununla birlikte, onlarda insandı her yapıp ettikleri övülmemiş İslam’ın temel ilkelerine aykırı düşen düşünce, bazı tutum ve davranışlarının Kur’an da eleştirildiği veya uyarıldığına da şahit olmaktayız.

Okçuların Uhud savaşında tepeyi terk etmesi ve dünya malına (ganimete) yönelmesi Kur’an’da açıkça eleştirilmiştir. Sonuç itibariyle birkaç kişinin açgözlülüğünden dolayı savaşı kaybetmişlerdir. Bu konuda Allah resulü, tepeye yerleştirdiği elli sahâbiye Şöyle söylediği rivayet olunur; “Bizim yırtıcı kuşlar tarafından kapışıldığımızı (parçalandığımızı) görseniz bile, ben size haber gönderinceye kadar yerinizden ayrılmayınız!” Kur’an bu konuda da şöyle buyurur:

“…Siz o ganimeti arzuladıktan sonra Allah size istediğinizi gösterdi ama arkasından isyan ettiniz, (resulüllahın) emri hakkında çekiştiniz ve yılgınlık gösterdiniz. İçinizden dünyayı isteyenler de vardı, ahireti isteyenler de vardı.…” (Âl-i İmrân 152)

Tebük Seferi’ne  mazeret bildirip veya bildirmeden bu sefere katılmayan 80 küsür sahâbeden behsedilir bunların bir kısmı münafıklardan olduğu söylense de içlerinde semimi iman edenlerinde olduğu bildirilen 3 sahâbenin daha sonra ise samimi tövbeleri kabul edildiği ayetin devamından anlaşılmaktadır.

“Ey iman edenler! Size ne oldu ki, ‘Allah yolunda savaşa çıkın’ denildiği zaman yere çakılıp kaldınız? Ahiretten vazgeçip dünya hayatına mı razı oldunuz?…” (Tevbe 38)

Medine’ye gelen bir ticaret kervanının sesini duyup mescitten ayrılan ve Allah resulünü minberde ayakta bırakan sahâbelerin isimleri kaynaklarda teker teker sayılmamaktadır. İslam tarihi ve hadis kaynaklarında bu olay, isimlerden ziyade mescitte kalan 12 sahabenin kimlikleri ve olayın ardından inen ayet üzerinden aktarılır.

“Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru sökün ettiler ve seni ayakta bıraktılar. De ki: Allah’ın katında olan, eğlenceden de ticaretten de hayırlıdır…” (Cuma 11)

İslam tarihinde İfk Hadisesi diye bilinen Aişe annemize karşı çıkarılan ağır iftira olayını ele almak üzere nâzil olan Nûr Suresi’nin 11 ile 20. Ayetleri bu konuyu anlatır. Bu olaya karışan Hz Aişe’nin zina ettiğini dillerine dolayan sahâbelerin adları hadis kitaplarında biri bir anlatılır.

Hırsızlık yapan sahabelerva. Nisa suresi 105 -109. Ayetler.

Muhammed (sa), Benî Mustalık kabilesinden toplanan zekâtları almak üzere Velîd bin Ukbe‘yi elçi ve zekât memuru olarak görevlendirip gönderdi.  Zekatları almaya gitmeyen ve Medine’ye âgeri dönen Velîd, Allah resulüne, Benî Mustalık kabilesinin zekât vermeyi reddettiğini ve hatta kendisini öldürmeye kalkıştığını bildirmesi üzerine, Beni Mustalık üzerine yürümeyi düşünen resulüllaha bu ayetin indiği söylenir.

“Ey iman edenler! Eğer bir fâsık size bir haber getirirse onun doğruluğunu araştırın. Yoksa bilmeden bir topluluğa kötülük edersiniz de sonra yaptığınıza pişman olursunuz.” (Hucurat 6)

Ashabı övgü ve yergi mahiyetinde daha birçok ayet var, konuyu hülasa etmesi açısından bu kadar yeterli diye düşünüyoruz. Bu ayetlerden de anlaşıldığı gibi ashab masum değildir; yanlış yollara girebilir, yanılabilir, günah da işleyebilir. Bu halleri elbette takip edilip örnek alınamaz. Allah resulü zamanında daha, hırsızlık yapan, zina eden, Müslümanların sırlarını müşriklerle paylaşan, içki içen, yalan söyleyen, dinden dönen (mürtet)… ashab olmuştur. Bunlara gerekli cezalar da verilmiştir. Ashab arasında, gıybet eden, kavga edenler olduğu gibi birbirleriyle hatta savaşmışlardır da. (Cemel, Sıffin, Kerbela vs)

Görüldüğü gibi, Allah resulünü gören, ona ulaşan, onun yanında bulundu (sahâbe) diye hepsi takip edilmez, peşinden gidilmez ve örnek alınamaz. Onlarda insandı ve duyguları vardı; haset, kin, nefret, servet edinme, iktidar hırsı ve dünyanın cazibesine onlardan da aldanan olmuştur.

Ehl-i sünnet sahabe hakkındaki bu olayları yorumlarken her birine bir mazeret üretmiş, temize çıkartmak için farklı yorumlamışlardır. Bunu da sahabeye hakaret edip dil uzatan Şia’ın tavrına tepki olarak önleyici tavır sergilemişler de diyebiliriz. Ve bu konuda da birçok hadis uydurulmuş hata onları sevmek imanın şartları arasında sayılmış (Buhari, Menakıbu’l Ensar, 3.) “Beni gören ve beni gören kimseyi göreni ateş yakmayacaktır” (İbn Mace. Mukaddime 7.) “Ashabımdan her hangi bir kimse her hangi bir beldede ölürse, kıyamet günü onlar o belde halkı için bir nur ve lider olarak mahşer yerine getirilir” ( Tirmizi Menakıb, 59) “Ashabım gökteki yıldızlar gibidir. Hangisine uyarsanız hidayete erersiniz.” [Taberani, Beyhaki, İbni Asakir, Hatib, Deylemi, Darimi, İ. Münavi, İbni Adiy]  “Sahabeye dil uzatanın sözü, Kur’an ve hadislere uygun değilse kâfir olur. Uygunsa büyük günaha girer, bid’at sahibi olur.” Teftazani (Şerh-i akaid) İbn Ömer: Ey Müslimanlar! Sakın Muhammed (as)’in ashabına sövmeyin! Çünkü anlardan birinin bir saatlik kıyamı, sizden birisinin ömür boyunca işlediği amelinden daha hayırlıdır. (İbn Mace Mukaddime, 11).

Ömer’in ve Taftazani’nin bu söylemi, Kur’an’nın insanlık için ortaya koyduğu evrensel mesajına ters bir söylemdir. Çünkü insanlar Allah indinde tarağın dişleri gibi eşittirler. Elbette her eylem/amel bulunduğu şartlar ve konum muvacehesinde değerlendirilmelidir.

Gerek tarihte gerek günümüzde insanların yaptığı hayırlı bir eylem normal şartlardakiyle zor zamanlarda yapılanla bir tutulmaz, sıkıntıların büyüklüğü, imkanların kısıtlı oluşunda ki, mükafat katsayısı elbette eşit değildir. Bu konuda Kur’an şöyle buyurur:

“Daha önceden Medine’yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olanlar, kendilerine hicret edenleri severler ve onlara verilenlerden dolayı içlerinde bir ihtiyaç (kıskançlık veya rahatsızlık) duymazlar; kendileri son derece ihtiyaç içinde bulunsalar bile onları kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (Haşır 9)

“İyilik yüzlerinizi doğuya veya batıya çevirmeniz değildir. Ancak iyilik, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, Kitab’a ve resullere iman eden, O’nun sevgisi ile malı yakınlara, yetimlere, düşkünlere, yolda kalmış olana, dilenenlere ve kölelere veren, namazı kılan, zekatı veren, söz verdiklerinde sözlerini yerine getiren, darlıkta, hastalıkta ve savaşın kızıştığı anda sabreden kimselerin yaptıklarıdır. İşte bunlar doğru olanlardır. Takva sahibi olanlar da bunlardır.” (Bakara 177)

Sahabeyi kutsayan daha öylesine övgü rivayetleri var ki, onların hepsini buraya almamız mümkün kabilinden değildir. Son söz olarak şunu söyleyebiliriz;

İnsan gerçeğinden yola çıkarak, sahabeyi değerlendirmek daha doğru bir yaklaşım olacaktır. Kur’an’ın bize överek anlattığı, Allah’ın razı olduğu davranış biçimlerini bugün de kim yaparsa yapsın sahabenin hak ettiği mükafatın eksiksiz bir tamam aynısını, ona da adil olan Allah verecektir. Buna mukabil her kimde Kitabullah’ın yerdiği bir davranışı kim de serdederse etsin o günde bugünde Allah’ın razı olmadığı bir davranış ortaya koymuş olduğundan hak ettiği cezayı mutlaka görecektir. “İman edip salih ameller işleyenler ise; işte onlar da yaratılmışların en hayırlılarıdırlar. Rableri katında onların ödülleri, orada sürekli kalacakları içinden ırmaklar akan Adn Cennetleridir. Allah onlardan razı olmuştur, onlar da Allah’tan. İşte bu, Rabbine karşı huşu duyan kimseler içindir.” (Beyyine 7,8) Vesselam

Daha Fazla

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

İlginizi Çekebilir

Kapalı